‎Một nghệ sĩ Domino chuyên nghiệp là người
‎có thể xếp hàng nghìn mảnh Domino
‎để tạo ra các khối, họa tiết, hình ảnh.
‎Năm 2017, Steve Price chỉ đạo một nhóm ‎dựng một màn trình diễn Domino
‎với hơn 76.000 mảnh.
‎Phá kỉ lục Guinness Thế giới.
‎Bạn có thể dựng hình phẳng hai chiều ‎trên mặt đất,
‎hoặc bạn có thể dựng hình 3-D ‎như kim tự tháp và tường phẳng
‎và dựng đường cong và đường xoắn ốc.
‎Và video trên YouTube của anh ‎lên đến hàng triệu lượt xem.
‎Niềm vui khi thấy mảnh Domino đổ xuống, ‎là việc biết rằng
‎việc này tốn biết bao công sức.
‎Là người xem, bạn chỉ nhìn thấy ‎nó đổ thành hình.
‎Con người thích ngắm nhìn mọi thứ.
‎Tại sao hàng triệu người chăm chú ‎xem video làm bánh?
‎Hay thích ngắm nhìn tranh dán ‎của 21 tấm ảnh mụn nhọt được cắt ra?
‎Những kiệt tác như nhà thờ Gothic,
‎ngựa, bơi nghệ thuật,
‎và tất nhiên, con người nữa.
‎Niềm vui thích này ở đâu ra?
‎Và tại sao ta lại tìm kiếm vẻ đẹp?
‎LOẠT PHIM TÀI LIỆU CỦA NETFLIX
‎Nghệ thuật là trải nghiệm cá nhân.
‎Người càng am hiểu, ‎thì càng cảm nhận được nhiều.
‎Nhiều nhiếp ảnh gia thành công ‎nhờ sự chuyên môn hóa.
‎Có thể là về cuộc sống,
‎trẻ em, động vật hay thời trang.
‎Trái đất, tôi e rằng không gì sánh bằng.
‎Sự sắp xếp chính xác và cân đối.
‎Sự chính xác về chi tiết tạo ra ấn tượng ‎sâu nhất về sự hoàn hảo.
‎Trong hàng nghìn năm, các nhà triết học ‎đã cố tìm ra định nghĩa vẻ đẹp.
‎Aristotle nói, "Vẻ đẹp phụ thuộc ‎vào cường độ và thứ tự."
‎Khổng Tử nói, "Ta chưa thấy ai ‎trọng đức như trọng sắc."
‎Kant nói, "Vẻ đẹp là cái mang lại ‎niềm vui cho tất cả,
‎mà không cần khái niệm."
‎Thời Phục Hưng, ‎hành trình đi tìm định nghĩa đã bắt đầu,
‎khi một nhà toán học người Ý đặt ra ‎một con số, gọi là Tỷ lệ Hoàn Mỹ,
‎trong một cuốn sách của Leonardo da Vinci.
‎Các nhà toán học luôn áp dụng ‎con số này từ thời cổ đại,
‎vì nó vẫn tiếp tục xuất hiện ‎trong hình học.
‎Vào những năm 1800, một nhà tâm lý học ‎người Đức cho rằng con số này
‎là quy luật chung của sắc đẹp, ‎và nó phổ biến trong văn hóa đại chúng
‎là tỷ lệ vàng, mà mọi người nhìn thấy
‎trong các kiệt tác của nhân loại ‎trên toàn thế giới.
‎Nhưng có vấn đề với việc này.
‎Khi nghiên cứu trực tiếp về nó,
‎thì không hẳn mọi người có cùng ‎một phản ứng với hình chữ nhật vàng.
‎Các nghiên cứu sau này không chứng minh
‎cho giả thuyết mọi người bị thu hút ‎bởi hình chữ nhật
‎có chính xác tỷ lệ này.
‎Chúng ta đúng là có thích hình chữ nhật.
‎Đó là hình thể dễ tiếp nhận nhất ‎từ mặt phẳng vào não bộ.
‎Là hình đơn giản nhất mà ‎não bộ có thể xử lý.
‎Rất vui mắt vì nó dễ nhìn.
‎Và nhiều nhà khoa học cho rằng ‎lời giải thích
‎bắt nguồn từ việc sinh tồn.
‎Hơn 150 triệu năm trước,
‎khủng long thống trị Trái đất.
‎Nhưng để hiểu ta nhìn thế giới ra sao,
‎bạn phải nhìn xuống chân của khủng long.
‎Đó là nơi tổ tiên của chúng ta, ‎động vật có vú nhỏ như con chuột,
‎sinh sống và nhìn thế giới ‎một cách mờ nhạt.
‎Họ chỉ nhìn được hai màu: xanh và đỏ.
‎Họ cũng sống về đêm để tránh ‎những kẻ săn mồi tinh mắt hơn
‎và liên tục nhìn môi trường xung quanh ‎theo chiều ngang.
‎Và đó có lẽ là lý do đơn giản chúng ta ‎tạo ra nhiều thứ theo hình đó.
‎Vẻ đẹp thị giác dựa trên tầm nhìn, ‎và tầm nhìn của chúng ta đã tiến hóa
‎để giúp chúng ta sinh tồn.
‎Khi khủng long tuyệt chủng, ‎tổ tiên chúng ta bước ra ánh sáng.
‎Và theo thời gian, đôi mắt phát triển,
‎nhìn được tất cả các màu của cầu vồng.
‎Và những thứ bắt mắt đối với chúng ta,
‎là những thứ giúp ‎tổ tiên chúng ta sinh tồn.
‎Hoa nghĩa là thứ gì đó ‎có thể mọc thành quả.
‎Nguồn nước là dấu hiệu của nguồn thức ăn.
‎Và nơi trú ẩn giúp ta ‎tránh được những kẻ săn mồi.
‎Ta vẫn thích phong cảnh gần với ‎môi trường tiến hóa của tổ tiên.
‎Hai họa sĩ thực hiện một khảo sát ‎vào những năm 1990,
‎để tìm ra bức họa ưa thích nhất ‎ở 14 quốc gia.
‎Họ hỏi những câu như...
‎"Bạn thích ngắm tranh ‎ngoại cảnh hay trong nhà?"
‎"Loại tranh ngoại cảnh nào ‎bạn thấy thích nhất?"
‎và "Bạn thích tranh nào hơn
‎giữa người trần truồng ‎và người mặc quần áo?"
‎Bức tranh từ khảo sát ở Hoa Kỳ ‎trông như thế này.
‎Ở Pháp thì thế này. Đây là Thổ Nhĩ Kỳ. ‎Đây là Trung Quốc.
‎Điều này đôi khi được gọi là ‎giả thuyết thảo nguyên Châu Phi
‎vì thảo nguyên có những đặc tính đó.
‎Trời xanh, một loại đá xây nhà nào đó,
‎thứ gì đó ăn được trên nguồn nước lớn.
‎Hóa ra, ta là những sinh vật ‎không có nguồn gốc.
‎Một phần sắc đẹp là khao khát được sống.
‎Nhưng không phải ai cũng tin vào ‎định nghĩa về cái đẹp.
‎Tôi nghĩ các nhà khoa học đã sai lầm,
‎bởi kinh nghiệm xuất sắc trong việc ‎đi tìm khái niệm,
‎để cho rằng định nghĩa chính xác ‎có thể áp dụng ở đây.
‎Năm 2017, Richard Prum ‎đã xuất bản cuốn sách
‎khuấy động cả thế giới ‎về tiến hóa trong sinh học.
‎Trong sách, ông lập luận rằng không phải ‎tất cả vẻ đẹp đều là sinh tồn hay cân đối.
‎Một số trong đó là ngẫu hứng ‎và thậm chí là vô dụng.
‎Chẳng hạn đuôi của con công...
‎Cái đuôi được bao phủ bởi hàng trăm ‎đốm mắt tuyệt đẹp,
‎mỗi đốm mắt có bốn đến năm màu khác nhau
‎với cấu trúc quang học siêu nhỏ ‎của bộ lông
‎bao gồm các hạt sắc tố
‎sắp xếp theo kiểu pha lê.
‎Những con cái, được gọi là công mái, ‎bị thu hút bởi những cái đuôi.
‎Trong màn tán tỉnh, ‎một con công đực dựng đuôi lên
‎và tạo ra hình bán cầu khổng lồ
‎lơ lửng trước mặt con cái.
‎Nhưng cái đuôi rất nặng và cản trở con đực ‎bay và chạy.
‎Về cơ bản, vẻ đẹp của nó ‎không tốt cho sự sinh tồn.
‎Điều này thậm chí gây choáng ‎Charles Darwin trong thư gửi đồng nghiệp.
‎"Cứ khi nào ngắm nhìn đuôi ‎của một con công,
‎là tôi phát ốm!"
‎Ông ấy khó chịu vì ‎thuyết tiến hóa chọn lọc
‎không thể giải thích cho sự tiến hóa ‎về đặc tính trang trí không có ích
‎cho khả năng sinh tồn.
‎Ông ấy đưa ra giả thuyết về lựa chọn ‎giao phối và ông giả định rằng,
‎lựa chọn giao phối là kinh nghiệm chủ quan ‎của động vật.
‎Và không chỉ có con công đực có những ‎đặc tính đẹp mà vô dụng này.
‎Còn có loài chim lửa Bowerbird ‎với cái áo choàng gợn sóng.
‎Gà gô Bắc Mỹ và bộ ngực màu vàng ‎có thể phình ra được.
‎Con chim biển Frigatebird với ‎cổ họng bong bóng màu đỏ.
‎Cò mỏ giày có cái mỏ ‎trông giống chiếc giày.
‎Nên không có loài chim nào ‎không thể hiện sự thích nghi,
‎sự phát triển, sự đa dạng hóa ‎hay sự ưa thích.
‎Nó là về niềm vui.
‎Niềm vui là động lực cho những ‎lựa chọn tiến hóa ở động vật.
‎Trong não bộ con người, ‎đó chính là vẻ đẹp: niềm vui.
‎Hình ảnh ta nhìn, là kết hợp hoạt động ‎của vỏ não thị giác,
‎và các hệ thống tiếp nhận,
‎là đặc trưng sinh học về phản ứng ‎của chúng ta với vẻ đẹp.
‎Có ba hệ thống dẫn truyền thần kinh chính.
‎Đầu tiên, hệ thống Dopamine.
‎Hệ thống Dopamine là thứ tạo nên ‎ham muốn ở chúng ta.
‎Sự kích thích Dopamine ‎có thể khiến chúng ta hành động.
‎Đó là thứ thúc đẩy chúng ta tiếp cận ‎những thứ mà ta thấy hấp dẫn.
‎Vẻ đẹp cũng có thể kích hoạt ‎hệ thống Endocannabinoid
‎và hệ thống Opioid.
‎Là các hệ thống được kích thích bằng ‎ma túy hoặc thuốc phiện.
‎Chúng có vẻ như là cốt lõi của niềm vui.
‎Nhưng con công mái đã tiến hóa để cảm nhận ‎niềm vui từ đuôi của con công đực,
‎lý giải rằng niềm vui con người ‎cảm nhận từ vẻ đẹp khó khăn hơn,
‎vì chúng ta không giống nhau.
‎Nhuộm răng đen từng là ‎nét đẹp một thời ở Nhật Bản.
‎Nhổ sạch lông mi từng là ‎vẻ đẹp một thời ở Châu Âu.
‎Ở Mỹ ngày nay, nhiều người coi vẻ đẹp ‎là phải nhuộm, phun,
‎rám nắng hoặc bôi màu đồng lên da.
‎Con người chúng ta là sinh vật văn hóa. ‎Ta bị ảnh hưởng bởi môi trường xã hội
‎và chúng ta tiếp nhận sự biến đổi ‎môi trường vào trong chúng ta.
‎Các tiêu chí thẩm mỹ được hình thành ‎qua sự phát triển tâm lý,
‎qua sự tiếp xúc và sự sáng tạo cá nhân.
‎Đương nhiên, chúng ta đều bị tác động ‎về văn hóa.
‎Nhưng tôi luôn tự hỏi,
‎"Sao tôi lại nghĩ thế?" ‎"Nó từ đâu ra vậy?"
‎Văn hóa của nghệ thuật Domino ‎dựa trên Internet.
‎Có một cộng đồng lớn cho những người ‎yêu thích thứ này.
‎Một trăm năm mươi năm trước, ‎trường phái ấn tượng không được ưa chuộng.
‎Bây giờ, nếu bạn hỏi hầu hết người Mỹ, ‎đa số sẽ nói
‎họ thích trường phái ấn tượng nhất.
‎Bộ não chúng ta 150 năm vẫn thế,
‎vậy mà những quan điểm nghệ thuật ‎đại chúng này lại thay đổi chóng mặt.
‎Phải không? Vậy là nó thay đổi ‎do những gì ta tiếp xúc.
‎Chẳng hạn như màu sắc.
‎Ở Mỹ ngày nay, màu hồng thường ‎gắn liền với bé gái.
‎Nhưng vào năm 1927, khi tạp chí Time ‎khảo sát mười cửa hàng lớn ở Mỹ,
‎một nửa trả lời màu hồng ‎là màu của con trai.
‎Sự thay đổi đó ‎xảy ra trong những thập kỷ sau.
‎Một phần do các chiến dịch ‎quảng cáo đồ chơi những năm 1980.
‎Tôi yêu bạn, Pony Bé nhỏ.
‎Và màu vàng sẫm.
‎Một nghiên cứu cho thấy đôi mắt trẻ em ‎nhìn kỹ vào màu này lâu nhất.
‎Nhưng người lớn
‎lại bình chọn màu này ‎ít được ưa thích nhất.
‎Giả thuyết hàng đầu là khi ta lớn lên,
‎ta liên tưởng màu này ‎với những thứ khó chịu.
‎Có những ảnh hưởng phức tạp ‎mà trải nghiệm, giáo dục,
‎và cả cấu trúc xã hội ảnh hưởng tới
‎quan điểm về sự hấp dẫn của một người.
‎Bạn nhìn vào một bức tranh hoàng gia ‎và cảm thấy ngạc nhiên
‎về sự quý phái hoặc về vẻ đẹp.
‎Mặt khác, nếu hình ảnh về hoàng gia ‎làm bạn khó chịu,
‎thì bạn sẽ không thấy nó đẹp.
‎Rất khó để hiểu được cảm xúc thỏa mãn ‎của riêng một người nào đó.
‎Đó là lý do các nhà khoa học thường ‎tập trung vào những thứ
‎mà đa số mọi người hứng thú.
‎Chưa có nghiên cứu nào giải thích được ‎tại sao mọi người thấy vẻ đẹp ở cái này...
‎Hay cái này...
‎Hoặc cái này...
‎Nhưng các nhà khoa học nghiên cứu não bộ
‎về đỉnh điểm trải nghiệm thẩm mỹ,
‎cho rằng họ đã tìm được lý giải ‎trong một phần não gọi là DMN.
‎DMN nghĩa là Mạng lưới Hình mẫu Mặc định.
‎Bạn có thể hiểu nó là ‎trạng thái tĩnh của bộ não.
‎Trên hình ảnh quét não, khi mọi người ‎làm việc hoặc nghĩ về việc gì đó,
‎vùng này của não bộ tĩnh lại.
‎DMN hoạt động khi chúng ta ‎không làm việc gì cụ thể,
‎và tâm trí ta hướng vào trong.
‎Chúng có thể là phản xạ ‎của một trạng thái bên trong,
‎khi bạn đang mơ màng, khi tâm trí lan man,
‎khi bạn suy tư.
‎Trong một vài thí nghiệm gần đây, ‎mọi người được cho xem các bức họa
‎từ nhiều truyền thống văn hóa khác nhau.
‎Và có điều ngạc nhiên xảy ra.
‎Vùng DMN trong não họ sáng lên.
‎Nhưng chỉ những lúc họ ngắm nhìn bức tranh
‎khiến họ hứng thú nhất.
‎Nó kích thích một loạt những liên tưởng
‎và suy nghĩ trong não,
‎đó là trò chơi diễn kịch ‎của trí tưởng tượng.
‎Các nhà nghiên cứu cho rằng đây là ‎minh chứng cho trải nghiệm vẻ đẹp
‎liên quan đến sự kết nối các giác quan ‎và cảm xúc với điều gì đó riêng tư.
‎Sự nhận thức bản thân.
‎Các bức tranh kích thích chúng ta,
‎khiến ta suy tư. Có thể đó là ‎đặc điểm sinh học,
‎nghĩa là cảm giác ‎kích thích bởi một bức tranh.
‎Điều đó giúp lý giải tại sao chúng ta ‎bị thu hút, và kích thích bởi
‎một kiểu hình ảnh, dù mất đi trong ký ức.
‎Đã có nghiên cứu cho thấy ‎những người bị mất trí nhớ
‎vẫn giữ được sở thích nghệ thuật
‎trong suốt cả cuộc đời.
‎Trong một thí nghiệm từ năm 2008, ‎20 người bị bệnh Alzheimer
‎được cho xem loạt bức tranh.
‎Một vài bức dễ hiểu, như bức ‎People in the Sun của Edward Hopper.
‎Vài bức trừu tượng hơn, ‎như Weeping Woman của Picasso.
‎Và những bức hoàn toàn trừu tượng, ‎như bức Composition của Mondrian
‎Bệnh nhân được yêu cầu xếp hạng ‎bức tranh theo thứ tự yêu thích.
‎Hai tuần sau, ‎họ được yêu cầu làm tương tự.
‎Khi được yêu cầu xếp lại,
‎họ sắp xếp đúng theo trình tự lúc trước.
‎Nhận thức về vẻ đẹp của ta rất sâu sắc.
‎Tôi nghĩ bức vẽ của Randy rất đẹp.
‎Và bà ấy có cảm nhận về màu rất tốt.
‎Với người mất trí nhớ, sáng tạo ‎nghệ thuật có thể là liệu pháp hiệu quả.
‎Tôi thấy màu sắc là điều ‎hứng thú nhất đối với tôi.
‎Rồi cảm nhận chuyển động.
‎Tôi thích sự chuyển động.
‎Ta có thể thấy gì khác ở đây?
‎Tôi bị chứng mất trí nhớ cơ thể Lewy.
‎Với tôi, đó là cú sốc lớn. ‎Chắc chắn với người khác cũng vậy.
‎Chúng tôi đều bị mất trí nhớ.
‎Mức độ khác nhau phụ thuộc tùy từng người ‎và thời gian họ chịu đựng.
‎Về mặt chúng ta giữ lại hứng thú ‎về những trường phái nghệ thuật nào đó,
‎hay các tác phẩm cụ thể,
‎nghĩa là những tác phẩm đó ‎trò chuyện sâu sắc với chúng tôi.
‎Với tôi, ngắm nhìn mọi người vẽ ‎thật tuyệt vời.
‎Nhìn họ kìa, tràn đầy sức sống!
‎Người bị mất trí nhớ, ‎cũng như người bình thường.
‎Hãy tưởng tượng một viễn cảnh ‎mà chúng ta mặc cùng một bộ quần áo.
‎Các bữa ăn không có mùi vị.
‎Các ngôi nhà đều cùng khuôn mẫu.
‎Đó có phải thế giới ai cũng muốn không?
‎Sự thiếu thốn vẻ đẹp, ‎sự thiếu thốn của việc bao bọc chúng ta
‎bằng trải nghiệm thẩm mỹ,
‎sẽ làm hao mòn cuộc sống.
‎Hoàn hảo.
‎Biên dịch: Ngoc-Van Vu