PHIM TÀI LIỆU CỦA NETFLIX
Nhà tù an ninh tối đa, Na Uy.
Nơi chứa tội phạm bạo lực,
hiếp dâm
và giết người.
- Anh đã làm gì cái xác? - Chôn nó.
Nhưng nhà tù gây tranh cãi này không chỉ giam giữ tù nhân.
Nhiệm vụ của nó là biến đổi cuộc sống của họ.
Tôi thấy hơi rối loạn vì thiếu những song sắt.
Tên tôi là Raphael Rowe,
và tôi đã dành một tuần trong nhà tù ở Na Uy này
để tìm ra ngọn nguồn.
Nhưng đây không phải lần đầu tôi ngồi tù.
Tôi từng bị kết án ở Anh về vụ giết người mà tôi không làm
và bị kết án chung thân không ân xá.
Giờ đây, tôi ngao du khắp nơi để tìm hiểu sự thật cuộc sống
ngay trong nhà tù khắc nghiệt nhất thế giới.
BÊN TRONG NHÀ TÙ KHẮC NGHIỆT NHẤT THẾ GIỚI
Nằm trong rừng thông cách biên giới Thụy Điển 15 dặm,
Nhà tù Halden là cơ sở an ninh tối tân nhất.
Được xây dựng vào năm 2010,
nhằm giam giữ các tội phạm nguy hiểm nhất Na Uy:
như là giết người, buôn ma túy, tội phạm bạo lực.
Và tôi sắp bị nhốt ở đây.
Là nhốt tù nhân xong rồi vứt chìa khóa?
Hay trừng phạt họ vì những tội lỗi họ đã gây ra?
Hay là cải tạo những tù nhân này?
Halden cho bọn tội phạm tàn bạo này một cơ hội thứ hai tuyệt vời nhất.
Và có vẻ rất thành công.
Tỷ lệ tái phạm của nơi này thấp nhất thế giới.
Nhưng với chi phí khổng lồ là 120.000 đô mỗi tù nhân, mỗi năm,
phương pháp và triết lý của Halden đã gây nên nhiều tranh cãi.
Tôi nghe bảo đây là nơi tập trung vào việc cải tạo,
và với tôi, việc cải tạo các kẻ phạm tội, thay đổi suy nghĩ của họ
có lẽ là một trong những thách thức khó khăn nhất ở các nhà tù trên thế giới.
Ở Na Uy, án phạt tối đa mà cho mọi tội phạm là 21 năm,
dù là tội tày đình thế nào.
Nên việc cải tạo là rất cần thiết.
Với tỉ lệ tái phạm tội chỉ là 30%,
tôi rất muốn tìm hiểu cách họ thay đổi được sự việc.
Giờ tôi đang ở trong một khu bê tông chết chóc.
Một cánh cổng đóng lại sau lưng, và cánh cổng lớn thứ hai đang mở ra.
Đây là lần cuối bạn đi trên vùng đất tự do.
Đây là đất của nhà tù.
Tôi đã từng ở thử nhiều nhà tù, và không trải nghiệm nào dễ chịu cả.
- Chào. - Chào.
Chào.
Đây là lần đầu tôi được bảo vệ bắt tay chào đón.
Rất văn minh. Vậy tiếp theo thế nào?
Đến lúc đăng ký anh vào hệ thống, ghi danh đấy.
Và rồi anh phải cởi hết quần áo,
và mặc đồ bọn tôi phát.
Dù đã quen, nhưng
tôi không trông chờ tí nào. Thật đó.
Sao anh lại mang bao tay?
Để không dính vào những thứ ở trên người tù nhân.
Vậy, nếu tôi là một tù nhân bẩn thỉu...
- Phải. - Được rồi.
Tốt. Đó là dấu hiệu tốt.
Tôi nghĩ có khi nào anh mang bao tay để còn lục soát gì khác.
Điều đó không được phép.
Lần lục soát ban đầu thông thường là
dịp để bảo vệ phô trương thanh thế và quyền kiểm soát với tù nhân mới.
Cảm ơn.
Đây là đồ mới của anh.
Đó là phần hay nhất.
Được.
E là có rất nhiều người không muốn cởi đồ ở đây
vì đang giấu giếm gì đó lắm nhỉ.
Vậy thì đành cưỡng chế.
Nhưng bọn tôi đang tìm nhiều người hơn,
để có thể có thêm cảnh sát xử lý vụ này.
Theo kinh nghiệm ngồi tù của tôi,
giữa tù nhân và bảo vệ trại giam luôn có mâu thuẫn.
Kiểu một cuộc chiến kéo dài ấy.
Bọn tôi không đến tù để trừng phạt anh.
Việc anh ở tù đã là hình phạt rồi.
Hiểu không?
Nếu anh ở đây mười năm, và bọn tôi trừng phạt anh mười năm,
thì khi được thả tự do, anh sẽ thành người thế nào?
Đây là một trải nghiệm mới mẻ.
Đến giai đoạn này, tôi thường cảm thấy nhục nhã và tức giận.
Tôi đã bị tước vũ khí.
Một điều mà tội phạm thấy khó khăn, vì bạn mong chờ một sự đối chọi,
nhưng thứ mà bạn nhận được...
ngay từ lúc đến nhà tù này, là...
bảo là sự tử tế thì cũng không hẳn, nhưng chắc chắn là bạn được tôn trọng.
Những tù nhân mới như tôi được phân ở khu A
để đảm bảo không có ma túy.
Tại đây, họ được nhân viên quan sát và chẩn đoán tâm thần,
trước khi được chuyển vào nhà tù chính.
- Đây là chỗ của tôi? - Đúng vậy.
- Đây là nhà vệ sinh - Ok.
Không tin nổi. Toilet ngay trong phòng. Chưa từng thấy. Quá tuyệt vời.
Vậy là tôi ở đây một mình, vì chỉ có một giường, một tù nhân. .
Là của riêng anh đấy.
Có tivi ở đây và tủ đồ để bỏ quần áo, đồ đạc.
Và một cái tủ lạnh ở đây.
- Tủ lạnh? - Trong này.
- Có tủ lạnh à! - Phải.
Chỗ này còn tốt hơn vài khách sạn tôi từng ở.
Tù nhân mới ở khu này sẽ phải làm gì?
Tuân theo luật lệ, lịch trình
và...ngoan ngoãn.
- Được chứ? Chúc may mắn. - Cảm ơn.
Cảm ơn nhiều.
- Cảm ơn. Chào. - Chào.
Kinh nghiệm của các tội phạm khi vào tù
là...Họ đang bị tấn công.
Họ đang bị trừng phạt. Bị giam giữ.
Đó chính là nhà tù.
Còn thế này cứ như bảo, "Thư giãn đi."
Không hề giống, cũng không có cảm giác của nhà tù.
Nhưng có ngu mới nghĩ vào nhà tù
có những quyền lợi đó thì rất sướng.
Tại sao?
Với những người chỉ từng trải nghiệm đắng cay trong đời,
suốt cả cuộc đời,
thì việc được đối xử thế này...
sẽ thách thức mọi tri thức mà họ từng được biết.
Và với tôi, điều đó có thể còn khó khăn hơn.
Tôi bị choáng ngợp bởi những gì mình đã thấy,
và tôi muốn biết các bạn tù khác ở khu A đang thế nào.
Chào anh.
- Raphael. - Robin.
- Robin? - Rất hân hạnh.
Chỗ này khác so với những gì tôi biết.
- Ừ. - Vậy đấy.
Anh đã vào đây bao lâu, vì tội gì vậy?
Tôi vào tầm ba năm, do 30 vụ khác nhau.
Từ đột nhập, ăn trộm,
cướp đoạt, bạo lực...
và một vụ cố ý giết người lúc 14 tuổi, họ gom cả vụ đó để kết án.
Robin kể anh ta bị đang trong cơn phê ma túy và rượu
lúc đâm vào cổ bạn mình.
Hầu hết ba năm của anh ta là bị giam ở các nhà tù khác.
Anh ta đã ở khu A của Halden được ba tháng.
Tôi không thể không để ý
đến những vết sẹo trên tay anh.
Chúng khiến tôi nghĩ anh đã có một khoảng thời gian khó khăn.
Sao vậy?
Đó là chứng tích của sự vật vã...
những ngày và đêm vật vã.
Tôi đã trải qua một quá trình khá khắc nghiệt…
một mình.
Tự chìm xuống đáy rồi làm lại bản thân từng chút một,
để phù hợp với cuộc sống mà tôi muốn, bên ngoài song sắt
không ma túy và tội phạm.
Và trong quá trình đó,
tôi phải đối mặt với con quỷ của chính mình.
Hầu hết tù nhân chỉ ở khu A trong thời gian giới hạn
trước khi chuyển đến nhà tù chính, nơi họ có thể tham gia quá trình cải tạo.
Vậy sao anh còn ở đây? Anh vẫn đang được theo dõi à?
Hay do anh không muốn qua đó?
Tôi không muốn nộp đơn xin chuyển qua đó.
Tôi đã phục vụ ở đó ba năm rồi.
Nên là với tôi, nó...giống hệt nhau.
Việc anh phục vụ ở đâu không quan trọng.
Tù thì vẫn là tù.
Tôi nghĩ khá rõ ràng khi anh ta nói
anh ta đã ở khu A quan sát này,
và thấy không cần thiết để chuyển sang khu khác trong tù.
Và dù có cung cấp thứ gì nữa, ở trong tù,
trừ khi chính tù nhân quyết định họ muốn thay đổi,
thì bạn không thể vào tiếp cận họ được.
Việc Robin từ chối tham gia vào hệ thống
là điển hình cho các tù nhân tôi đã gặp trên thế giới.
Nó thể hiện quy mô thách thức mà Halden đối mặt,
khi cố gắng thay đổi suy nghĩ của tù nhân.
Hôm nay là ngày thứ hai ở Halden.
Sau một thời gian đánh giá,
tù nhân chọn tham gia vào hệ thống
sẽ được chuyển vào nhà tù chính.
Tôi được một bảo vệ trại giam tên Amund hộ tống sang khu C.
Vậy khu C là gì?
Đó là một đơn vị cho những người muốn làm việc.
Vậy ở khu C có những kiểu tù nhân nào?
Đủ mọi kiểu, cả khu B nữa.
Không chỉ có giết người, bạo lực.
Bọn tôi cho ở lẫn lộn,
vì việc họ đã làm không quan trọng.
Quan trọng nhất là người sau hành động đó.
Thông thường, tôi rất cảnh giác khi bước vào khu an ninh tối đa mới.
Nhưng tôi nghĩ ở đây sẽ khác.
Vậy anh có thấy những người ở đây nguy hiểm và bạo lực không?
Họ không cho bọn tôi thấy mặt đó.
- Dù phạm tội giết người các kiểu... - Ồ.
Cứ như khi họ vào tù,
thì họ sẽ cư xử khác với khi ở ngoài, trong môi trường của họ,
có lẽ bị ảnh hưởng bởi ma túy các kiểu.
Nhưng ở đây, anh sẽ thấy một loại người khác.
- Ồ, để xem nào. - Ừ.
Xin chào.
Như tôi đã nghĩ,
nơi này không giống nhà tù nào tôi từng ở.
Rất khác biệt, phải không?
- Cô không phải tù nhân à? - Ừ.
- Tuyệt. Tôi là Raphael. - Chào.
Việc tù nhân chào mừng cảnh sát
ngay khi mới vào tù có đúng không nhỉ?
- Có đấy. - Bình thường mà nhỉ?
Thật lạ,
khi một cảnh sát trại giam lại ngồi sofa tán gẫu với tù nhân.
Ở đây là vậy đó.
Rồi.
Trong số đó, tôi được giới thiệu với Richard,
hắn vừa được dẫn độ từ nhà tù an ninh tối đa
ở Thụy Điển về Na Uy .
Với tôi, đây là nhà tù rất khác biệt,
Tôi đã từng ở vài nơi rồi.
Rất khác so với ở Thụy Điển.
Như anh đã nói, khi đến thì anh chào cảnh sát trại giam à.
Ở đó không thường làm vậy đâu.
Làm vậy anh có thể bị đập đấy.
Nhưng ở đây thì được, nhỉ?
Nên tôi đã rất sốc khi đến đây.
Điều đầu tiên họ làm là chào hỏi tôi.
Tôi cũng nghĩ như thế!
Tôi bị còng tay, ra khỏi xe tù.
Rồi được dẫn vào, và bảo vệ bắt tay tôi,
trước khi anh ta mở còng.
- Kiểu hơi chới với ấy, nhỉ? - Ừ.
Khiến bạn cảm thấy,
Ủa? Lẽ ra nên đối chọi chứ nhỉ. Chứ không phải là...
Không phải là như vậy."
Tù nhân ở Halden được khuyến khích kết thân với bảo vệ.
Nên tôi nắm lấy cơ hội để hỏi Maria
về triết lý đằng sau những khuôn mặt thân thiện ấy.
Tôi nhận thấy cô và những bảo vệ khác
có mối quan hệ khá thân thiết với các tù nhân.
Ừ, tôi cũng nghĩ vậy. Chuyện này rất quan trọng.
Sao lại quan trọng?
Tôi nghĩ bọn tôi cần làm gương tốt
về cái cách họ nên đối xử với người khác.
Nó phản ánh cách họ nên cư xử bên ngoài.
Chúng tôi muốn hệ thống nhà tù trở nên bình thường nhất có thể.
Nên là vậy.
Cô không nghĩ ta nên nhốt họ nhiều giờ liền trong ngày à?
- Không. Không. - Thêm hình phạt, không phải cải tạo?
Tôi nghĩ vậy chỉ tạo ra người xấu.
Đó được gọi là nguyên tắc bình thường.
Ý tưởng là, nếu bạn đối xử với người như động vật, bạn sẽ có động vật.
Và nếu đối xử với tội phạm cứng đầu nhất
bằng nhân phẩm và lòng tôn trọng,
bạn có thể nhận được một người tử tế, tuân thủ luật pháp.
Cảm giác này quá bình thường.
Bọn tôi ở nhà tù này, trong nhà tù an ninh tối đa
uống cà phê vào buổi sáng,
như thể đang ở căn hộ của mình, đâu đó ở Na Uy.
Ở đây không có gì khiến tôi liên tưởng tới nhà tù,
làm tôi rất kinh ngạc, nhưng đồng thời cũng rất yên tâm.
Anh có người thân không?
Có, lúc còn ở Thụy Điển,
- có vợ và ba đứa con. - Chúa ơi.
Anh vào đây vì tội gì?
- Phải ở tù bao lâu? - Mười bảy năm.
- Ở 17 năm? - Phải.
- Tội gì? - Giết người.
Kiểu...
Ý tôi là kiểu giết người gì, anh đã...làm gì?
Anh đã giết một người khác?
Phải, giết một gã đàn ông khác.
Tôi không muốn nói chuyện đó.
Quá nặng nề.
Tôi bị kết án giết người, nhưng...
tôi không xem mình là kẻ giết người.
Vì chuyện đó xảy ra là có lý do.
Rất khó để mô tả nó bằng lời, nhưng...
Chỉ một hành động không định nghĩa con người bạn, đúng chứ?
- Nếu anh hiểu... - Tôi hiểu.
Richard thật bất thường. Tôi không ngờ anh ta là kẻ giết người.
Thú vị ở chỗ anh ta không nhắc đến
gia đình nạn nhân mà anh ta đã giết, họ đang trải qua những gì
anh ta có hối hận không.
Nên là, tôi rất hứng thú tìm hiểu thêm về suy nghĩ của anh ta.
Richard chỉ vừa mới đến đây,
và cũng như tôi, anh ta vẫn đang thích nghi với chế độ mới.
Ở Halden này, tù nhân phải tự nấu ăn,
dọn dẹp, học hành, làm việc,
những việc họ sẽ phải làm ở thế giới bên ngoài.
Công việc đầu tiên của tôi là giúp Theo "hành lang"
người chịu trách nhiệm bảo trì khu này.
Không lau bằng nước mà bằng xà phòng,
tôi sẽ chỉ sau. Đầu tiên, đóng hết các cửa.
Vậy là tất cả tù nhân đều đi làm rồi, phải không?
Nếu anh không làm việc, họ sẽ nhốt anh vào phòng giam, như vầy.
Có thể thấy trên...
Cái này mở, vậy là hắn đang làm, đây thì không.
Có thể nhìn...
- Tay vịn hướng lên là có người. - Không làm việc.
Đó là làm hành lang.
- Đầu tiên là quét bụi. - Được.
- Được, tôi sẽ quét bụi. - Ừ.
Ừ, sau khi quét xong phải lau.
Tầng này không có nhiều bụi, nhỉ?
Ừ, tôi làm kĩ lắm.
Đúng vậy. Kỹ thuật của tôi thế nào?
- Rất tốt. - Rát là tốt.
Anh có thể quay lại nếu muốn.
Thế à?
Xuất thân từ Hà Lan,
Theo là một trong nhóm 40% tội phạm nước ngoài ở Halden.
Anh ở nhà tù Halden, Na Uy này bao lâu rồi?
- Hai năm một tháng. - Án phạt bao lâu?
- Sáu năm. - Sáu năm?
- Vì tội gì? - Cần sa.
- Cần sa? - Ừ, buôn cần sa.
Có thể đấy.
- Hai trăm kí? - Ừ.
Là được bao nhiêu? Tôi không nghĩ ra.
Ừm, người ta bảo tầm một triệu Euro,
nhưng tôi nghĩ sau đó sẽ bán những gói nhỏ trên đường.
- Sẽ được giá cao... - Lần đầu phạm tội?
- Lần đầu buôn. - Anh là tội phạm chuyên nghiệp?
Không, tôi là côn đồ bóng đá.
- Vậy sao? - Ừ.
- Không tin. - Thật.
- Không thể nào đoán được. - Không, đó là sự thật, nhưng...
- Nhà tù toàn chuyện bất ngờ nhỉ. - Ừ.
Anh có cảm giác ở tù không?
Tôi hiểu câu hỏi của anh,
vì không có song sắt, và không giống nhà tù.
Nhưng anh vẫn đang ở trong.
Ừ, và không thể đi đâu cả.
Và rất nhớ nhà.
Nên nghĩa là...Vẫn là ở tù thôi.
Nên là, việc anh đang ở một môi trường
đối đãi nhân đạo, tôn trọng, tử tế với tù nhân không quan trọng...
Họ tập trung vào việc phục hồi nhân phẩm.
Dù là cung điện,
nhưng nếu không thể ra ngoài, thì đó vẫn là hình phạt.
Bất kể ảo giác nơi này bình thường,
chính quyền không hề sơ suất
với những tù nhân mang mối nguy hiểm tiềm ẩn này.
Với 350 nhân viên canh giữ 250 tù nhân,
họ bị giám sát liên tục.
Sau khi giúp Theo dọn dẹp,
Tôi được bảo vệ Maria hộ tống vào bếp,
nơi tôi được giao công việc giúp đỡ nấu ăn cho tù nhân,
cùng với một tù nhân nước ngoài khác tên là Emari.
Công việc trong bếp của anh là gì?
À, giờ tôi là học viên đầu bếp.
- Đang là một năm rưỡi cuối... - Ồ.
- để lấy bằng nấu ăn. - Ra thế.
Giờ ta sẽ làm món cá hầm casserole.
- Ừ, ở đây toàn mùi cá. - Đúng.
Ừm, tôi làm được.
Chỉ cần đổ đầy xô này nhỉ?
Cả hai xô.
- Emari, anh ở đây bao lâu rồi? - Còn hai năm nữa.
- Hai năm nhỉ. - Tôi ngồi tù năm năm rồi.
- Anh đã ở năm năm rồi à? - Phải.
Thứ lỗi cho kỹ năng điều tra của tôi,
nhưng tôi phát hiện anh có giọng Mỹ.
- Đúng vậy. - Sao anh lại ở Na Uy?
Chuyện dài lắm,
tôi chuyển đến Na Uy để chơi bóng rổ chuyên nghiệp.
Rồi sao?
- Đây là chủ đề rất nhạy cảm với tôi. - Ừm.
Thật ra...
Anh có phiền khi tôi hỏi anh vào tù vì tội gì không?
Thật ra, tôi hơi không thoải mái, lúc này,
nói về điều đó, nhưng mà...
Không cần nói chi tiết đâu, tội danh thôi.
Là giết người, cướp của, hiếp dâm, trộm cắp?
Là hiếp dâm.
- Là hiếp dâm. - Tôi vào tù vì tội đó.
Và anh thấy sao khi ở tù tại Na Uy?
Nhà tù đã thay đổi con người và cách nhìn của tôi,
- cách tôi nhìn nhận cuộc sống. - Theo cách nào?
Tôi cảm kích những điều nhỏ nhặt hơn.
Như là?
Như là chỉ cần có thể ra ngoài và đi dạo một mình.
Chỉ có thể thức dậy và bước ra khỏi cửa.
Người ta nói rằng Na Uy có nhà tù tốt,
nhưng đến cuối cùng...
việc mất đi tự do thì vẫn là mất đi tự do,
cho dù nơi đó tốt thế nào. Tự do của anh đã mất rồi.
Nhà bếp chỉ cấp thức ăn cho tù nhân một lần trong ngày.
Nếu muốn ăn thêm gì khác, thì họ phải tự nấu.
Họ dùng tiền kiếm được trong tù
để mua thức ăn từ siêu thị của Halden.
- Quỷ thần ơi. - Là siêu thị thật.
Siêu thị thật đó nhỉ? Quá điên rồ rồi.
Tôi đang được bạn tù người Nam Luân Đôn tên Ashley dẫn đi khám phá
anh ta bị tạm giam vì tội trộm 280.000 đô.
Bọn tôi ai cũng đến đây hằng tuần.
Vậy đấy, xách giỏ lên rồi đi vòng quanh
rồi chọn thứ anh muốn thôi, rất cơ bản.
Có bán mọi thứ. Bánh quy, dầu gội,
khử mùi, kem đánh răng....
- Có hết, trừ bia rượu thôi. - Xui là không có Stella.
Có tiền để mua thứ này hả, tiền mặt ấy?
Không phải, mọi người đều có thẻ.
Một tấm thẻ nhỏ...
có mã của anh trên đó. Có tiền trong thẻ, nên không phải là...
Không cầm tiền mặt gì cả. Mọi thứ được điện tử hóa qua thẻ hết rồi.
Mua xong rồi chỉ cần quẹt thẻ là được.
Điều gì ngăn anh lại khi ở đây...
Nếu anh đã chôm chỉa chuyên nghiệp, thì điều gì ngăn cản anh
thực hiện các mánh khóe
chôm chỉa, nhét túi rồi lẻn ra ngoài?
Đừng hỏi. Hẳn vì vậy mà ở Anh không có trò này,
vì sẽ bị cướp sạch.
Nói chung mọi người ở đó sẽ cướp hết.
Mỗi lần họ vào thì sẽ chôm thứ gì đó.
- Sẽ thế nhỉ? - Ở đây thì không.
Nghe này, cá nhân tôi không biết
ai dám nói gì về việc chôm chỉa ở đây.
Hoặc kiểu là "Tôi đã chôm socola" hay là...
Không hề, có vẻ như ở đây trung thực hơn đa số nhà tù khác.
Siêu thị là một ví dụ khác về nguyên tắc bình thường,
triết lý của nhà tù
khiến các tù nhân quen với việc chịu trách nhiệm cho bản thân.
Quay lại khu C, tôi muốn tiếp tục với gã Richard bị buộc tội giết người,
người đang dần quen với các phương pháp ở Halden.
- Phòng giam à? - Là phòng tôi.
- Là phòng giam của anh? - Phải.
- Anh gọi nó là phòng à? - Ừ. Phòng tôi, căn hộ của tôi.
Tôi đùa thôi.
Tôi thật ra đang học làm thợ điện đấy.
Học làm thợ điện à?
Luyện nghề ở đây?
Ừ, ở trường, anh biết chứ?
- Anh đi học hằng ngày hả? - Ừ, hằng ngày.
Ừ, trông thế này, biết chứ?
Có hay được ra khỏi phòng giam không?
Ý là khi tôi bị nhốt lại rồi ấy.
- Có. - Bao lâu một lần?
Nhìn vào đây anh sẽ hiểu ý tôi.
Nếu không đi làm, anh sẽ ra ngoài ăn sáng.
Đây, tám giờ, anh bị nhốt lại. Rồi anh lại được ra lúc ba giờ.
Anh có thể ăn, rồi lại bị nhốt,
chắc vào tầm 3:45.
Nên là khuyến khích đi làm
hoặc ra ngoài, học gì đó có ích cho mình.
Không thì chỉ ở trong phòng giam, mà vậy thì thường tệ lắm.
- Hại tinh thần. - Ừ.
- Hại sức khỏe nữa. - Ừ.
Hại cho mọi thứ.
Halden nhận ra tầm quan trọng của cơ cấu và thói quen
nếu muốn thay đổi suy nghĩ của mấy kẻ phạm tội.
Có vẻ đơn giản, nhưng với những tù nhân như Richard,
người từng sống cuộc đời hỗn loạn bên ngoài nhà tù,
đây là thách thức nghiêm trọng.
Hoặc là phù hợp hoặc dành phần lớn thời gian bị nhốt một mình.
Bảy giờ sáng, như bên ngoài thế giới
các tù nhân ở khu B và C bắt đầu đi làm việc.
Nhưng đó không chỉ là dạy cơ cấu và thói quen.
- Anh có thể qua. - Hôm nay, tôi sẽ đến các buổi dạy kỹ năng
nơi các tù nhân học các ngón nghề có thể giúp họ xin việc sau khi ra tù.
Gara thật này. Đỉnh quá.
Với các công cụ và thiết bị công nghệ cao để các tù nhân thực hành,
có vẻ như là dùng hết quỹ chi phí luôn.
Điên thật. Quá ấn tượng với những gì tôi thấy ở đây.
Mấy gã này ở dưới xe, làm gì đó. Không biết nữa.
Có vẻ gã này đang thay pô xe.
Nhà tù này rất thông minh trong việc tạo ra một môi trường bình thường,
một môi trường làm việc, giống như bạn ở ngoài vậy.
Và điều đó khiến tôi choáng ngợp.
Khi tôi ở tù, công việc huấn luyện rất hạn chế.
Ở Halden, không chỉ thợ máy.
Các tù nhân còn được dạy nghề mộc, in ấn và kỹ thuật.
Tôi đến đây để gặp tù nhân tên Christian,
người mà nghe bảo là hay tái phạm tội.
Hân hạnh gặp anh.
Tay anh ấm ghê. Chắc đang làm gì đó nóng nhỉ.
- Đang hàn. Cầm này đi. - Không.
Thừa nhận là,
- chỗ làm việc này trang bị đỉnh quá nhỉ? - Đúng vậy.
Ở ngoài anh là thợ máy, hay là thực tập thôi?
Thật ra là lúc dùng ma túy, Vấn đề của tôi là ma túy.
Anh chơi ma túy bao lâu rồi?
Từ năm 1997.
- Vậy là hai mươi năm. - Hai mươi năm.
Vào và ra tù, rồi lại vào và ra tù.
Trong tù thì rất ổn. Mà cứ ra ngoài tôi lại chơi thuốc,
chôm chỉa mọi thứ, nên là...
- Chôm chỉa là để... - Để chơi thuốc.
Anh vào tù tổng cộng bao lâu rồi?
- Tám năm. - Tám năm?
Vất vả nhỉ?
Nói về chuyện này, thật ra nó hơi điên rồ đấy.
Tôi không trẻ lại được.
Đây là lần kết án thứ 13
và là nhà tù thứ 12 ở Na Uy tôi đã vào.
Nhưng ở Halden, Christian cảm thấy cuối cùng anh ta đã biến đổi cuộc sống.
Tại sao lại là nhà tù này? Nhà tù này thì có gì chứ?
Với tôi thì, cho tới nay,
đây là nhà tù tốt nhất tôi từng thụ án.
Ở đây, anh được ban cho vài cơ hội
mà các nơi khác không có.
Và họ rất tập trung vào giáo dục
và cố gắng khiến thời gian ngồi tù trở nên ý nghĩa,
- nếu có thể hiểu được. - Tôi hiểu.
Tôi đã làm việc vất vả, nhưng sáu ngày nữa là tôi được thả rồi, nên là...
- Sáu ngày nữa á? - Phải.
Vậy là anh đã thụ án xong.
Tôi ở tù quá nhiều và quá lâu rồi.
Nên tôi đã quyết, "Lần này, mình sẽ cố gắng."
Christian là tội phạm điển hình
cứ vào và ra, rồi lại vào và ra tù hoài.
Anh ta nói lần này anh ta đang ở một nơi giúp mình thay đổi.
Nhà tù không cần quá dã man
với điều kiện nghèo nàn, hay quản lý tàn bạo
hay tù nhân, tội phạm hành hạ nhau.
Một trong những thách thức lớn nhất là thay đổi suy nghĩ tội phạm.
Dù Christian có giữ được mình không phải vào tù nữa hay không,
thì cũng phải mất nhiều năm trị liệu và đào tạo nghề
để hướng anh ta đến việc chịu trách nhiệm cho hành động của mình.
Quay lại khu C, tôi gặp Richard,
người chỉ mới tới Halden vài tháng,
để xem tình hình anh ta đến đâu rồi.
Tội ác của Richard đã tràn lan khắp mặt báo vùng Scandinavia,
sau khi anh ta giết một tay buôn ma túy dám phạm vào mối của anh ta.
Tôi không phải kẻ máu lạnh
tự dưng dễ dàng bắn người khác.
Vụ việc xảy ra là tai nạn thôi
- Anh bắn chết người đó à? - Ừ, tôi đã bắn.
Là súng vô tình cướp cò? Hay anh đã nhắm và kéo cò súng?
Là do...Tôi không có ý định giết người đó, anh hiểu không?
Nhưng cuộc đối đầu đã trở nên, anh biết đấy...
vượt quá tầm kiểm soát.
Chính vì vậy...Mà vụ việc đã xảy ra. Là vậy đấy.
Rồi anh đã làm gì? Tự thú liền hả? Có ích gì không?
Không, thật ra...Tôi không tự thú.
Cảnh sát đã truy lùng tôi tận bảy tháng.
- Thật ư? - Phải.
Vậy là anh đã chạy trốn? Hay họ...
Không, là họ...
Thật ra ban đầu nó chỉ như một vụ mất tích.
Họ không...Anh làm gì? Không trốn?
Họ không phát hiện ra thi thể, rồi tìm hung thủ à?
À, họ...Họ không phát hiện ra thi thể.
- Anh đã làm gì thi thể? - Chôn nó.
Nghe có vẻ máu lạnh quá, Richard. Ý tôi là...
Nghe thì vậy, nhưng anh biết đấy...
Sau khi vụ việc xảy ra, trong tình huống đó, tôi phải xử lý thôi,
vì lúc đó có rất nhiều chuyện xảy ra, anh hiểu không?
Cứ việc này dẫn đến việc khác, chẳng mấy chốc đã trở thành...
một tình thế mà bạn không thể trốn tránh.
Richard. Anh ta là...kẻ giết người.
Anh ta đã bắn và giết một người khác...
và chôn thi thể đi...
rồi suýt đã thoát tội với vụ giết người hoàn hảo đó.
Richard cần một chặng đường dài để thay đổi suy nghĩ.
Nhưng anh ta sẽ được thả về xã hội.
Halden sẽ thay đổi anh ta, kì hạn đến năm 2030,
để anh ta không quay trở lại cuộc đời ma túy và tội lỗi.
Vài kẻ chỉ trích cho rằng lũ giết người, tội phạm cứng đầu, hiếp dâm
không xứng đáng để tiêu phí tiền cho chúng.
Ý tôi là, thử nhìn nơi này đi.
Cũng phải tốn đến
mười mấy nghìn bảng Anh tiền thiết bị ghi âm đấy.
Đó là câu hỏi tôi muốn hỏi tay buôn ma túy người Hà Lan, Theo.
- Sao rồi? - Chào, khỏe chứ?
Khỏe lắm. Còn anh?
Ra là anh đánh trống rầm rầm à?
- Là tôi đấy. - Quá đỉnh.
Cứ như đang ở...phòng thu thật.
Thường bao lâu anh đến đây chơi trống một lần?
- Tuần hai lần, có lớp học mà. - Vậy à?
Thật ra rất là tuyệt. Tôi có thể thấy mình ở ngoài phòng giam,
muốn đến đây và...
- Tận hưởng. - Đúng vậy.
- Anh thấy vui vẻ? - Nếu ở đây.
Tôi có thể tưởng tượng.
Người ta bực bội "Sao họ dám tiêu số tiền này cho tù nhân,
trong khi nạn nhân mất tất cả vì những gì họ đã cướp bóc
hay vì những thiệt hại mà họ gây ra chứ."
Ừ, kiểu giết người ấy.
Tôi chỉ nghĩ, "Là ai được lợi hơn?
Người đã vào tù và có thể chơi trống trong phòng thu đắt tiền vầy?
Hay nạn nhân, bị tổn thương bởi tội ác mà họ đã chịu,
dù đó là gì?" Đừng hiểu nhầm, tôi thấy rất hay,
Nhưng không muốn nhốt họ lại rồi vứt chìa khóa đi.
- Không. - Vậy thì họ sẽ càng táo tợn hơn
lúc được thả ra.
Thay vào đó, trong tù, họ có việc để làm, việc mà họ thích.
Miễn là có nhà tù, tôi nghĩ có chuyện này,
"Trừng phạt họ sao đây?' Và "Như khách sạn vậy"
Nhưng đó vẫn là câu hỏi chính yếu nhất nhỉ?
Tôi nghĩ nó sẽ luôn như vậy,
vì như tôi đã nói với anh hai ngày trước...
không thể ra ngoài. Anh vẫn là đang bị giam.
Và anh có thể có phòng thu, có mọi thứ...
Nhưng...Anh vẫn đang ở trong tù.
Đối với nạn nhân và những người tin vào quả báo,
họ rất khó chấp nhận phương pháp của Halden,
nhưng kết quả rành rành ra đấy.
Các tù nhân được ảnh hưởng, biết cư xử, họ rất ít tái phạm.
Nhưng nhà tù quản lý thế nào?
Làm sao họ duy trì ảo giác về sự bình thường
khi đang quản lý một vài tội phạm nguy hiểm nhất nước?
Để tìm hiểu, tôi dành nhiều thời gian hơn với bảo vệ.
Tôi tham gia với Amund ở phòng điều khiển khu C, được gọi là thủy cung.
Đây là căn cứ để các anh giám sát những gì diễn ra à?
Ừ, có một cái ở đây, chỉ ngồi và đếm,
và kiểm soát số lượng và vị trí tù nhân.
Các sĩ quan khác đang làm việc ở hành lang, với các tù nhân.
Họ là những người tuần tra các cuộc gặp gỡ và tương tác...
Dùng "tuần tra" ổn không?
Tôi thấy không quen, vì bọn tôi không làm vậy.
Bọn tôi hay tương tác.
- Ồ. - Bọn tôi không đi vòng vòng
nơi họ sống, trong khu đó, chỉ để nhìn.
Bọn tôi không đứng trong góc như này, rồi nhìn họ.
- Ồ. - Bọn tôi không làm vậy.
Bọn tôi tương tác, và đó là điều quan trọng nhất,
như vậy có thể thấy họ có thay đổi thái độ không,
có gì không ổn, hay có gì xảy ra không.
Chúng tôi gọi đó là an ninh năng động.
Sự tương tác cá nhân, gần gũi này kết hợp
với mạng lưới camera và một hệ thống giám sát tinh vi
theo dõi các chuyển động của tù nhân trong suốt nhà tù.
- Mọi người đều có thẻ riêng. - Phải.
Bọn tôi có hệ thống quét mỗi khi họ đi ra hay đi vào.
- Họ quét thẻ à? - Từ đơn vị...
- Giống như mã vạch hay sao? - Như quét mã vậy.
Vậy mấy cái máy quét mã kia là để làm vậy.
Đúng rồi, nó sẽ đi vào hệ thống,
rồi sẽ đổi màu mỗi khi tù nhân ở trong hay ở ngoài,
hay ở khu nào.
Và đây là thời gian biểu trong ngày của họ,
kiểu lịch làm việc, chỗ làm việc.
Nơi duy nhất các tù nhân không bị theo dõi là khi bị nhốt trong phòng giam.
Nhưng không phải tù nhân nào cũng muốn tuân thủ, và đó là lúc ngưng trò chuyện.
Nhìn họ mặc đồng phục RoboCop thế này trông sợ quá.
Trông dữ dội nhỉ?
Tất nhiên rồi, nó vốn nên đáng sợ mà.
Nhưng, đó cũng là để bảo vệ cho họ
vì bọn tôi không biết tình hình sẽ ra sao.
Thường bao lâu triển khai một lần? Bao lâu lại có tù nhân
cần được lôi ra ngoài, hay cưỡng chế khỏi phòng giam?
Thỉnh thoảng, có vài tù nhân rất hay lên cơn,
họ không ngừng nổi giận, phá hủy phòng giam.
Bọn tôi cố làm việc như thế này, để không phải đi quá xa,
nên phải cố trò chuyện với tù nhân, ở cùng họ trong khu vực chung.
Bọn tôi không thích trang bị như vậy, nhưng nếu bắt buộc thì đành chịu.
Nhà tù có một hệ thống đường hầm độc đáo dưới lòng đất,
cho phép tiếp cận nhanh chóng đến bất kỳ khu phức hợp nào.
Bảo vệ ở đây được tập luyện cho mọi tình huống.
Tôi đã đồng ý đóng vai một tù nhân gây rối,
vai diễn mà tôi rất có kinh nghiệm.
Hơi lo lắng khi nhắc về quá khứ.
Tôi đã từng làm vậy thật, và nó khá tàn bạo.
Có thể hơi tàn bạo.
Và tôi đã phải chịu vài vết thương nghiêm trọng
khi bị cưỡng chế khỏi phòng giam
không chỉ một hai lần, tận vài lần.
Nên giờ tôi đã hơi lo lắng
về những ký ức mà việc này sẽ mang lại
và cảm xúc kích động của tôi lúc này.
Nhưng tôi hiểu tại sao.
- Chào Raphael. - Câm đi.
Tao không muốn biết! Cút đi!
Nếu không nghe bọn tôi phải vào bắt anh.
Làm gì thì làm. Cứ làm việc mình phải làm đi.
- Sẽ tệ hơn đấy. - Mặc kệ.
- Nếu dám vào... - Được.
Tao cũng sẽ đập luôn tụi mày.
Cút xéo!
Kiểm tra.
Cút đi. Không cho vào đây. Cút.
Không! Tránh ra, lũ khốn! Xuống ngay!
Đưa tay ra.
Một, hai, ba.
Cưỡng chế trong tù là vũ khí chính yếu
để các bảo vệ duy trì sự kiểm soát.
...hai, ba.
Hệ thống đường hầm của nhà tù là để xử những tù nhân thật thường
mà không ảnh hưởng đến sự bình thường của các tù nhân khác.
- Chúng tôi sẽ tháo còng. - Được.
- Anh phải ngồi yên đấy. - Được.
Dã man quá.
Quá dã man luôn.
Không gian nhỏ bé này được dùng để nhốt các tù nhân hung hăng và ngang ngạnh.
Họ hoàn toàn bị kiểm soát.
Và đầu tôi chỉ nghĩ được hai việc:
một, điều duy nhất tôi có thể làm là thở,
và hai, không nhớ trải nghiệm thực tế mà tôi đã có
về việc bị các sĩ quan cưỡng chế khỏi phòng giam.
Với tư cách một người trưởng thành,
không còn là một tù nhân ngang ngược, tôi thật sự hiểu
vì sao việc này lại cần thiết.
Nhưng tôi sẽ không mong mỏi nó.
Nếu tù nhân tiếp tục làm hại bản thân,
biện pháp cuối cùng là họ bị hoàn toàn kiềm chế.
Nhưng ở đây chỉ làm điều này một lần trong suốt tám năm qua.
Thay vì để cho cảm xúc của họ sôi sục,
các tù nhân ở đây được khuyến khích nói về cảm xúc của mình.
Nhưng chủ đề hôm nay vẫn tiếp tục từ chuyện lần trước.
- Có người vắng mặt. - Không, đã nói gì?
Có khá nhiều thứ.
Để xác định hành vi phạm tội, nghiện thuốc,
các tù nhân sẽ tham dự các buổi trị liệu.
Bắt đầu, thứ Tư chúng ta đã nói về những thứ có thể ảnh hưởng
đến hành vi phạm tội và lạm dụng ma túy.
Là tự nhiên, nuôi dưỡng, tuổi thơ, rối loạn tâm thần, chẩn đoán, nghiện,
và coi lạm dụng ma túy là hội chứng phụ thuộc.
Bảo vệ Linn là người điều hành buổi họp hôm nay.
Ở Na Uy, sĩ quan dành ra hai năm
để nghiên cứu quản lý xung đột, tâm lý học,
tội phạm, luật, công tác xã hội và đạo đức.
Anh muốn đạt được gì?
Họ hy vọng đạt được gì từ những buổi này?
Tôi muốn họ lên tiếng chia sẻ.
"Tôi là ai? Và tôi có thể đổ lỗi cho ai đây? "
Vài người trong số họ thực sự nói vậy.
Lần đầu tiên, có lẽ tôi có thể đổ lỗi cho bố tôi,
hay môi trường của tôi.
Nhưng đến lần thứ mười... Lần kế, là bản thân tôi.
- Họ bắt đầu nhận lỗi. - Chỉ có thể tự trách.
Tôi muốn họ thấy sự khác biệt giữa nạn nhân,
từ chế độ, gia đình, hay môi trường hay gì đó,
và trở thành diễn viên của đời mình.
Sau buổi họp, tôi trò chuyện với tù nhân hay tái phạm tội Christian,
người sắp được thả về.
Còn ba ngày nữa là anh ra ngoài rồi.
Anh tính làm gì ngoài đó?
Trước đây, khi tôi được thả,
Tôi muốn nói là xà beng và kim tiêm
đều đang ở chỗ cũ, tôi chỉ cần nhặt chúng lên rồi xài lại,
nhưng lần này khác.
Lần đầu tiên, tôi thực sự thấy sợ.
Với tôi, đây là cảm giác lạ. Tôi thường không vậy....
Kiểu như, "Làm gì bây giờ?"
Vậy để tôi chúc anh tương lai may mắn.
Rất vui vì được gặp anh, Christian.
Nhà tù này thật xa lạ
với những gì tôi đã trải qua trong quá khứ:
cách trị liệu, mối quan hệ giữa các cá nhân với các vệ sĩ,
những thói quen có cấu trúc, công việc và cảm giác bình thường.
Mọi ngóc ngách của cơ sở được thiết kế cẩn thận
để thay đổi và đào tạo lại, ngay cả các tội phạm cứng đầu nhất.
Triết lý nhân đạo này được thống đốc nhà tù, ngài Are Høidal bảo vệ.
Mục đích của nhà tù an ninh tối đa này là gì?
Mục đích của nhà tù là khi anh phạm tội,
anh nên bị trừng phạt vì tội đó.
Anh nên cảm thấy mình đã làm một việc phạm pháp.
Nhưng hình phạt nên là...Nên có hiệu quả.
Ý tưởng trừng phạt ở Na Uy là học hỏi từ sự trừng phạt,
và còn dùng thời gian trong tù để giúp đối phó
với cuộc sống theo cách tốt hơn
so với trước khi anh vào tù.
Hy vọng sau hai năm trong tù,
cuối cùng Christian cũng học được bài học đó.
Chế độ triệt để của Halden có thành công với anh ta không
chỉ thời gian mới biết.
- Vậy bố anh nói gì? - Tôi nghĩ bố sẽ vui khi tôi về nhà.
Từ khi mẹ mất, quan hệ của chúng tôi đã khác.
Nhưng tôi chưa có cơ hội nói chuyện nhiều với bố.
Không phải ý tưởng bỏ tù ai đó
là để họ biết nỗi đau của việc họ ở đâu, như một
cách trả thù cho tội ác mà họ đã phạm phải sao?
Trong nhà tù này có một cái giống xã hội thu nhỏ,
nơi các tù nhân có cuộc sống bình thường,
bình thường nhất có thể, như cuộc sống ngoài kia.
Và điều đó rất quan trọng, khi họ trở lại với xã hội.
Đến đây là tạm biệt nhỉ. Chúc anh may mắn. Đừng khóc.
Tôi vào trong rồi sẽ khóc.
Cảm ơn vì tất cả. Cảm ơn nhé.
- Chúc may mắn. - Tạm biệt, Charlotte.
Ta là người tự do! Tự do rồi!
Và có bố tôi ở dưới đó.
Nhà tù hiệu quả không?
Ở Na Uy, ta có được kết quả tốt.
Ba mươi năm trước, tỷ lệ tái phạm là 70%.
Bây giờ, tỷ lệ tái phạm ở Na Uy là khoảng 20 đến 30%,
nghĩa là cách làm bây giờ tạo ra hiệu quả.
Tôi có vài ngón nghề giúp tôi tiếp tục cuộc sống,
và hy vọng mọi thứ sẽ ổn.
Giờ thì tùy tôi thôi. Không liên quan đến hy vọng.
Đến giờ thì tùy tôi thôi. Vậy đó.
Thời gian của tôi ở Nhà tù Halden đã hết, và tôi có thể nói thật
đây là nhà tù sạch sẽ nhất, nhân đạo nhất, thấu suốt nhất mà tôi từng thấy.
Họ tập trung 100% vào việc cải tạo tù nhân
biến tù nhân để thành các hàng xóm mà chúng ta muốn sống cạnh.
Halden không phải nhà tù khó khăn nhất, nhưng lại có công việc khó khăn nhất.
Ở đây, tội phạm không chỉ là những kẻ phạm pháp cần bị nhốt và trừng phạt,
mà là những con người lầm lỗi, có thể được chữa lành.
Biên dịch: Mai Trà Phương Uyên